
Aviatsiya dvigateli
Aviatsiya dvigateli-uchish apparatlari (samolyot, vertolyot va b.) ni harakatlantiruvchi issiqlik dviga-teli. Birinchi A.d bug' dvigateli edi; u 1885 y.da A. F. Mojayskiy samolyotiga o'rnatiddi. Keyingi A.d. barcha mamla-katlarda ichki yonuv dvigateli asosida loyihalana boshladi. Keyinchalik aso-siy A.d. sifatida yengil dvigatel deb hisoblangan, benzin b-n ishlaydigan A.d. ishlatildi. 20-a. 40-y.laridan key-in gaz turbinasi va reaktiv dvigatelta o'tildi.A.d. havo vintining aylanishidan tortish kuchi hosil kiluvchi vintli, tortish kuchi reaktiv soplodan katta tez-lik b-n chiqayotgan ish gazlaridan hosil bo'ladigan reaktiv, asosiy tortish kuchi havo vinti b-n va qo'shimcha (8-12%) yonish mahsulotlari oqimi hisobiga hosil qilinadigan turbovintli xillar-ga bo'linadi. Vintli A.d. o'z navbatida porshenli va turbovintli dvigatelga bo'linadi. Uchish paytida turbovintli dvigatelga (1-rasm) kirayotgan havo bo-sim b-n diffuzor (kirish qurilmasi)da, keyin kompressor 2 da siqiladi, siqilgan havo kompressordan yonish ka-merasi 3 ga o'tadi. Bu yerga nasos for-sunka orqali yonilg'i purkaydi. Yonishdan hosil bo'lgan gazlar turbina soplosi 5 ga yo'nalib, unda atmosfera bosimidan sal oshiqroq holatgacha kengayadi va tezligi oshadi. Soplodan chiqqan gazlar turbina 4 parraklariga urilib, unga havo vin-ti 6 ta kompressorni harakatlantirish uchun yetarli energiya beradi. Havo vinti optimal aylanishlar sonida aylanishi uchun dvigatel va havo vinti o'qlari ora-siga reduktor o'rnatiladi.Porshenli A.d. eng yaxshi takomil-lashgan samolyotga 750km/soat gacha tez-lik bera oladi. Porshenli A.d. tezligi katta bo'lmagan, ya'ni 200-500 km/soat tezlikda uchadigan samolyotlarga, turbo-vintli A.d. esa 500-800km/soat tez-likda uchadigan samolyot va vertolyotlarga o'rnatiladi. 2-jahon urushi oxirlarida paydo bo'lgan birinchi turboreaktiv dvi-gatellar samolyot tezligini 960 km/soat gacha oshirishga imkon berdi. Turbore-aktiv A.d. da yonish kamerasiga forsun-ka orqali suyuq yonilg'i purkaladi, kom-pressor b-n esa havo beriladi. Yonilg'i yonganda kamerada bosim ortadi, qizigan gaz oqimlari soplo orqali o'tib, gaz tur-binasi parraklariga intiladi va turbi-nani aylanishga majbur qiladi.60-y.larning ikkinchi yarmidan tik uchadigan va qo'nadigan samoletlar uchun ancha yengil turboreaktiv A.d. yaratiddi. Turboreaktiv va turbovintli A.d. aso-sida ikki konturli turboreaktiv A.d. ishlab chiqildi. Bunday dvigatel tovush tezligidan sekin uchadigan samolyotlarda qo'llanilib, undagi yonilg'i sarfi tur-boreaktiv va turbovintli A.d. nikiga nisbatan kam. Tovush tezligidan sekin va tez uchadigan samolyotlarning sxema-lari turlicha bo'ladi. Tovush tezligidan tez uchadigan samolyotlardagi turboreak-5tiv A.d. da havo va gazning t-rasi ancha yuqori bo'ladi. Unda uchuvchini dvigatel-ni boshqarishdan ozod qiladigan avtomat tizim bor. Uchish balandligidan qat'i nazar yonilg'i bosimi, gazlarning kirish oldidagi t-rasi va b. parametrlar riso-ladagidek tutib turiladi.90-y.larda A.d. ning tubdan yangi xil-lari yaratilgani yo'q, ba'zi tuzilmaviy o'zgarishlar qilindi.
Adabiyotlar
OkzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ushbu maqolani yozishda Okzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) mallumotlaridan foydalanilgan.
